Video Rijkswaterstaat en Maatschappelijke kosten-batenanalyse

De film Rijkswaterstaat en Maatschappelijke kosten-batenanalyse laat zien hoe dit instrument gebruikt wordt bij Rijkswaterstaat. In de film wordt gekeken naar de functies van de kosten-batenanalyse, de rol bij politieke besluitvorming en de ontwikkelingen voor de toekomst.

(Beeldtitel: Informatiefilm Rijkswaterstaat en de Maatschappelijke Kosten-Batenanalyse.)

INLEIDENDE MUZIEK

(Het kantoorgebouw aan een drukke snelweg. Een vrachtschip vaart over een rivier. Een tram die voorbijrijdt. Schepen in een haven. Een drukke autoweg. Een trein die langs een perron rijdt. Een dorp achter een zeedijk. Beeldtekst: Effecten uitdrukken in geld.)

HENK MEURS: Wat je probeert in een kosten-batenanalyse is een overzicht te maken van wat de effecten van een project zijn en je probeert die uit te drukken in geld.
Eveneens weet je wat de kosten van een project zijn en door die kosten te vergelijken met de hoeveelheid geld die een project oplevert, de baten van een project daardoor kun je kijken of een project rendabel is of het iets toevoegt aan de welvaart van Nederland.
De kosten-batenanalyse in het kader van OEI is begonnen aan het begin van de negentiger jaren van de vorige eeuw.
Het is begonnen omdat er een aantal besluiten genomen moesten worden over grote infrastructurele projecten, de Betuwelijn, de hogesnelheidstrein.
De besluitvormers kregen te maken met een groot aantal verschillende economische onderbouwingen ervan.
Men wilde duidelijk afspreken: zo gaan we kosten-batenanalyses dus voortaan doen, zodat besluitvormers één set gestandaardiseerde informatie kregen op basis waarvan ze die beslissingen konden nemen.
En toen heeft de toenmalige sg opdracht gegeven aan allerlei mensen die betrokken waren bij economisch onderzoek om met elkaar afspraken te maken over een methodiek, de OEI-methodiek.

(Beeldtekst: Uniforme en transparante besluitvorming.)

JAN HENDRIK DRONKERS: Het doel van het uitvoeren van een kosten-batenanalyse is om te komen tot uniforme en transparante besluitvorming.
Zeker bij ingewikkelde problemen is het natuurlijk erg van belang dat je de projectalternatieven goed met elkaar vergelijkt om te komen tot een goede afweging en daarvoor is een kosten-batenanalyse een geweldig hulpinstrument.

(Auto's rijden langs een hoog gebouw. Beeldtekst: KBA in politieke besluitvorming. Jan Lintsen:)

JAN LINTSEN: De politieke, maatschappelijke besluitvorming wordt ook heel erg door belangen, emoties, passies van mensen bepaald.
En de rol van ambtenaren is om daar zo veel mogelijk feitelijke informatie aan toe te voegen en een kosten-batenanalyse is nou net typisch een instrument dat het mogelijk maakt om feiten en cijfers over investeringen op een rij te zetten op een zodanige manier dat je daar een gestructureerd debat over kunt hebben.
DRONKERS: De kosten-batenanalyse wordt in het begin van het besluitvormingsproces ingezet veelal in de verkenningsfase, want in de verkenningsfase gaan we uitgaande van een definiëring van het probleem kijken naar oplossingsmogelijkheden voor dat probleem en daar moeten die mogelijkheden naast elkaar worden gezet.
En dan is juist de maatschappelijke kosten-batenanalyse van belang om die daarin mee te nemen, dan kun je die projectalternatieven op een goede ordentelijke manier met elkaar vergelijken.
De kosten-batenanalyse heeft een aantal functies.
De belangrijkste functie is natuurlijk: welk alternatief heeft de beste maatschappelijke kosten en baten?
Daar wordt altijd natuurlijk naar gekeken.
Het resultaat telt vaak natuurlijk in de besluitvorming maar eigenlijk heeft een kosten-batenanalyse nog een belangrijkere functie, namelijk te komen tot een optimalisering van de verschillende oplossingen.
Laat ik een simpel voorbeeld nemen: je kunt een oplossing kiezen die in het begin heel duur is, maar weinig beheer en onderhoud vergt maar het omgekeerde kan ook.
Dat kun je met dit instrument ook bijvoorbeeld goed afwegen dus het optimaliseren, het finetunen van de verschillende oplossingen daar is een kosten-batenanalyse heel erg behulpzaam bij.
LINTSEN: Het geeft een manier om allerlei verschillende soorten effecten sociale effecten, economische effecten, milieueffecten waar dat mogelijk is, op één rij te zetten en daarom hebben we dus 'n mogelijkheid om dingen op één noemer te brengen.
Juist ook door die monetarisering kun je projecten ook in volgorde van maatschappelijke waarde zetten en het zou logisch zijn dat je zegt: Een project dat de grootste maatschappelijke waarde genereert dat zou je het eerst moeten doen.
MEURS: In een kosten-batenanalyse worden effecten uitgedrukt in geld en dat doen we doordat we proberen na te gaan hoeveel geld burgers overhebben voor bepaalde voordelen van een project.
Bijvoorbeeld een project leidt tot een besparing van reistijd en we doen een onderzoek waarbij we proberen na te gaan: hoeveel geld hebben burgers over voor een minuut of een uur reistijdbesparing?
En die onderzoeken worden ook internationaal uitgevoerd en daar komt een redelijk goed beeld uit tevoorschijn van die tijdswaardering van mensen en als je dan weet wat het project aan reistijdbesparingen oplevert en je weet hoeveel geld we daarvoor overhebben kunnen we uitrekenen hoeveel die tijdsbesparing waard is voor de reizigers.
DRONKERS: Een kosten-batenanalyse is een heel belangrijk instrument in de besluitvorming maar ik zou het zo willen zeggen: Het is een noodzakelijk instrument zeker bij grote investeringsbeslissingen maar het is niet voldoende om te komen tot uiteindelijke besluitvorming want je kunt er ook nog iets van vinden en dat politieke besluitvormingsproces is, denk ik, ook heel erg van belang.
Je kunt het een beetje vergelijken met een uitslag in een consumentenrubriek.
Daar staat bijvoorbeeld ook dat de ene camera beter is dan de andere maar uiteindelijk is het je eigen beslissing welke camera je neemt.
En zo dient het ook te gaan in een democratie.
Het politieke besluitvormingstraject is echt van belang om tot een uiteindelijke verantwoorde keuze te komen.
Het mag niet zo zijn dat een maatschappelijke kosten-batenanalyse een 'black box' is, je moet er begrip voor opbrengen en daarvoor is een goede afstemming in het proces van eminent belang.
LINTSEN: De uitkomsten uit de kosten-batenanalyse zijn erg belangrijk spelen een voorname rol in het besluitvormingsproces maar zijn niet bindend. Wij leven in een democratie.
Het politieke proces dat mensen in vertegenwoordigende organen vinden in de Tweede Kamer in de meeste gevallen als het over landelijke projecten gaat dat is natuurlijk doorslaggevend.
Die laat zich natuurlijk wel beïnvloeden door wat er in onderzoeken onder andere in kosten-batenanalyses, naar voren wordt gebracht.
DRONKERS: Rijkswaterstaat toetst ook echt de kosten-batenanalyse.
Dat is ook van belang om te zorgen voor een goede kwaliteit.
Het tweede wat Rijkswaterstaat doet, is dat we kaders ter beschikking stellen over hoe zo'n kosten-batenanalyse moet worden uitgevoerd want het kan niet zo zijn dat ze in het ene deel van de organisatie daar veel lichtvoetiger mee omgaan dan in het andere deel van de organisatie.
LINTSEN: Het ministerie van I en M is een organisatie die op allerlei terreinen, ruimtelijk, milieu, infrastructuur projecten initieert, financiert.
Die geven ons een mogelijkheid om in een maatschappelijk kader te praten af te wegen, te laten zien waarom bepaalde projecten aantrekkelijk zijn en waarom andere projecten op andere aspecten minder aantrekkelijk zijn.
MEURS: Ik denk dat er een aantal ontwikkelingen te verwachten zijn in de toekomst ten aanzien van het gebruik van kosten-batenanalyses.
Een van de belangrijkste is dat kosten-batenanalyses nu vooral door het Rijk gebruikt worden, door de Rijksoverheid en in de toekomst verwacht ik dat ook decentrale overheden gemeenten en provincies, meer gebruik zullen gaan maken van kosten-batenanalyses dan ze tot nu toe doen.
Een andere belangrijke ontwikkeling is dat we in de toekomst betere en bredere toepassingen van kosten-batenanalyses zullen zien dan alleen maar bij infrastructuren.
De laatste jaren zijn we al begonnen met toepassingen bij de ruimtelijke ordeningen, de ruimtelijke ontwikkelingen en ik denk dat in de toekomst er nog veel nieuwe toepassingen zullen zijn, waarbij ruimte, water belangrijke toepassingsvelden voor kosten-batenanalyses zullen zijn.

(Een snelweg vanuit de lucht. Het Nederlandse wapenschild op een blauwe achtergrond. Beeldtekst: Een productie van Rijkswaterstaat.)